حمام گنجعلی خان کرمان؛ تاریخچه، پلان معماری و راهنمای کامل بازدید - بارازعلی

حمام گنجعلی خان کرمان در یک نگاه

حمام گنجعلی خان کجاست؟ آدرس دقیق و برترین مسیر دسترسی

حمام در ضلع جنوبی میدان گنجعلی خان و در امتداد بازار تاریخی کرمان واقع شده است. ورودی آن میان فضای بازار پیدا می گردد؛ بنابراین انتظار بنایی جداافتاده با محوطه اختصاصی نداشته باشید. برای مسیریابی حمام گنج علی خان کرمان، نام مجموعه را هم می توانید جست وجو کنید.

یکی از مسیرهای ساده، رسیدن به میدان ارگ و ادامه راه از ورودی بازار بزرگ به سمت میدان گنجعلی خان است. تابلوهای مجموعه را دنبال کنید. اگر با خودرو می آیید، از پارکینگ های اطراف بافت تاریخی بهره ببرید و ادامه راه را پیاده بروید.

از حمام که بیرون بیایید، میدان و راسته های بازار در چند قدمی شما قرار دارند. ضرابخانه در سمت مقابل میدان و کاروانسرا در ضلع شرقی جای گرفته اند. نزدیک ترین بخش ها حدود یک دقیقه فاصله دارند؛ برای رسیدن به بخش های دیگر چند دقیقه پیاده روی بیشتر در نظر بگیرید.

تاریخچه حمام گنجعلی خان کرمان؛ یادگاری از عصر طلایی صفویه

حمام گنجعلی خان کرمان در دوره صفویه و به فرمان گنجعلی خان، از حاکمان زمان شاه عباس اول، ساخته شد. تاریخ 1020 هجری قمری بر کتیبه بنا، زمان خاتمه ساخت حمام را نشان می دهد. معماری آن را استاد سلطان محمد معمار یزدی بر عهده داشت و خوشنویسی کتیبه ها به علیرضا عباسی نسبت داده می گردد.

این حمام بخشی از طرح بزرگ تری برای مرکز شهر بود. بازار، میدان، مدرسه، مسجد، آب انبار و ضرابخانه کنار هم شکل گرفتند تا تجارت و خدمات روزمره در یک محدوده جمع شوند. حمام هم حدود 1300 متر مربع وسعت دارد؛ بسیار بزرگ تر از چیزی که ورودی آن نشان می دهد.

در سال 1347 خورشیدی، حمام بازسازی شد و مسیر تبدیل آن به موزه شکل گرفت. تجهیز موزه و نمایش مجسمه ها در سال های بعد ادامه پیدا کرد؛ بنابراین، این تاریخ به آغاز تغییر کاربری مربوط می گردد.

پلان حمام گنجعلی خان کرمان و رمزگشایی از معماری بخش های مختلف

برای فهم پلان حمام گنجعلی خان کرمان، مسیر بازدید را دنبال کنید: سردر، هشتی و دالان ورودی، سربینه، میان در و سپس گرمخانه. خزینه ها، خلوت و فضاهای خدماتی هم در ارتباط با بخش گرم قرار دارند.

این چیدمان، ورود به فضای گرم و مرطوب را تدریجی می کرد. مراجعه نماینده مستقیم از هوای بازار وارد گرمخانه نمی شد؛ ابتدا لباس عوض می کرد، از فضای واسط می گذشت و بعد به محل شست وشو می رسید.

سردر ورودی؛ تلفیق نقاشی های دوره صفوی و قاجار با کتیبه تاریخی

پیش از ورود چند دقیقه به سردر نگاه کنید. مقرنس، سنگ مرمر، گچ بری و نقاشی در همین بخش کوچک کنار هم قرار گرفته اند. تزیینات سردر به یک دوره محدود نمی شوند؛ بخش هایی ریشه صفوی دارند و نقاشی هایی در دوره قاجار روی تزیینات قدیمی تر اضافه شده اند.

میان نقش ها، موضوعاتی مثل شکار، کاروان شتر و روایت های خسرو و شیرین و بهرام گور دیده می گردد؛ سردر، صفحه ای مصور از چند دوره را پیش رویتان می گذارد.

کتیبه منظوم بنا هم ارزش مکث دارد. عبارت کسی نداده نشان در دنیا چنین حمام با حساب ابجد، تاریخ 1020 را نشان می دهد؛ روشی که تاریخ ساخت را در دل شعر نگه داشته است.

هشتی و راهروهای پیچ درپیچ؛ مهندسی حفظ دما و حریم خصوصی

پس از سردر، راه به شکل مستقیم ادامه پیدا نمی نماید. پیچ دالان ها اجازه نمی داد رهگذران بازار فضای داخلی را ببینند و هم زمان، جریان مستقیم هوای بیرون را محدود می کرد.

تفاوت عرض، ارتفاع و جهت مسیرها را هنگام حرکت دنبال کنید؛ آنچه در نگاه اول پیچیدگی به نظر می رسد، بخشی از شیوه حفظ گرما و حریم حمام بوده است.

سربینه یا رختکن؛ غرفه های طبقاتی برای خوانین، بازرگانان، سادات و مردم

سربینه از تماشایی ترین فضاهای حمام است؛ حوض مرکزی، ستون ها، سکوهای پیرامونی و سقف پرکار، نگاه را میان زمین و بالا می چرخانند. اینجا مردم لباس عوض می کردند، استراحت می کردند و با هم گفت وگو داشتند.

رختکن شش غرفه دارد که در معرفی تاریخی بنا، برای گروه های مختلف جامعه شناخته می شوند: سادات، روحانیان، خوانین، اعیان، بازاریان و مردم عادی. مجسمه های امروزی، این تفاوت پوشش و جایگاه اجتماعی را برای بازتماشاماینده قابل تصور می نمایند.

سربینه با وجود ظاهر یکپارچه، گوشه هایی برای استراحت و عبادت هم دارد؛ نشانه ای از زمانی که رفتن به حمام، برنامه ای طولانی تر از شست وشوی روزانه بود.

میان در، گرمخانه، خزینه و خلوت؛ هر فضا چه کاربردی داشت؟

میان در، سربینه را به گرمخانه وصل می نماید و مانع تبادل سریع هوا میان این دو بخش می گردد. بعد از آن به فضایی می رسید که محل شست وشو، دلاکی و کیسه کشی بوده؛ گرمخانه را با همین کاربرد بشناسید.

خزینه به مخزن های آب حمام گفته می گردد. تفکیک آب گرم، ولرم و سرد یاری می کرد آب مورد احتیاج بخش های مختلف فراهم بماند. خزینه و گرمخانه هم معنا نیستند؛ یکی به نگهداری آب مربوط می گردد و دیگری فضای اصلی استحمام را شکل می دهد.

خلوت، بخش کوچک تر و خصوصی تری در کنار گرمخانه بود. نظافت خانه هم کاربرد جداگانه ای داشت و برای رسیدگی به نظافت بدن در نظر گرفته می شد. این دو نام را نباید همواره معادل هم به کار برد.

شگفتی های مهندسی حمام که در بازدید باید به آن ها دقت کنید

آب رسانی، گرمایش، خروج دود و روشنایی باید هماهنگ کار می کردند. رد این شبکه پنهان را در کف، سقف و ارتباط فضاهای حمام گنجعلی خان کرمان دنبال کنید.

راز سنگ ساعت در گرمخانه؛ تشخیص زمان با تابش نور خورشید

یکی از تماشای های گرمخانه، سنگی مشهور به سنگ ساعت یا سنگ زمان است. عبور نور خورشید از سنگ و تغییر روشنایی آن، به افراد داخل حمام یاری می کرد از گذر روز باخبر شوند.

کسی که مدت زیادی داخل حمام می ماند، با این نشانه از روشنایی بیرون باخبر می شد. کارکرد سنگ را تخمین زمان روز بدانید؛ تعبیر ساعت به معنای نمایش دقیق دقیقه ها نیست.

سیستم گرمایش، آب رسانی از قنات و نورگیرهای سقفی

گرمای حمام از تون یا گلخن فراهم می شد. تون تاب با سوزاندن هیزم و بوته، آتش را روشن نگه می داشت تا آب خزینه گرم گردد. کانال های زیر کف، معروف به گربه رو، گرمای حاصل را از زیر گرمخانه عبور می دادند و دود در نهایت از مسیر خروجی بیرون می رفت. کف گرم، نتیجه همین شبکه پنهان بود.

آب مورد احتیاج حمام از قنات تامین می شد و شبکه آب رسانی، آن را به حوض ها، خزینه و دیگر بخش ها می رساند. پایین تر بودن فضای حمام از سطح معبر هم به حفظ دما یاری می کرد.

برای روشنایی، نورگیرهای سقفی با پوشش های شیشه ای موسوم به گلجام به کار می رفتند. نور از بالا وارد می شد و سطح آب حوض، بازتابش را به اطراف می فرستاد؛ بدون آنکه پنجره ای رو به بازار لازم باشد.

هندسه سقف؛ از فضای چهارگوش تا گنبد

سقف را فقط به چشم سطحی تزیینی نبینید. معمار با قوس ها و شکل های هندسی، فضای پایین را به پوشش گنبدی بالا پیوند داده است. اگر نگاهتان را از ستون ها تا مرکز سقف حرکت دهید، این تغییر شکل تدریجی را بهتر می بینید. کنار هم قرار گرفتن هندسه و تزیین، یکی از مجذوب کننده ترین درس های معماری این حمام به شمار می رود.

موزه مردم شناسی حمام گنجعلی خان؛ روایت زندگی سنتی با مجسمه های مومی

مجسمه های مومی حمام، فضای سربینه و گرمخانه را به صحنه هایی از زندگی گذشته تبدیل نموده اند. پوشش افراد، حالت نشستن و وسایلی که کنارشان قرار گرفته، گروه های اجتماعی و کارهای رایج در حمام را نشان می دهد.

در گرمخانه، دلاک ها و کیسه کش ها را هنگام کار می بینید. بخش هایی از نمایش موزه هم به کارهایی مثل اصلاح سر و حجامت اشاره دارند؛ کارهایی که زمانی در کنار خدمات حمام انجام می شدند.

اشیای کوچک را از دست ندهید: تشت و تاس، شانه، آینه، سنگ پا، لنگ، سدر و حنا بخشی از لوازم مرتبط با استحمام اند. در بازدید با بچه ها، بپرسید کدام یک از این وسایل هنوز در خانه ها پیدا می گردد.

گالری عکس حمام گنجعلی خان کرمان و برترین ساعت برای عکاسی

برای ثبت عکس های متنوع از حمام گنجعلی خان کرمان، سه قاب را در اولویت بگذارید: نمای باز سربینه با حوض مرکزی، نمای رو به بالای سقف و نورگیرها، و نمای نزدیک از کاشی ها و نقاشی های سردر. عکس مجسمه ها در کنار معماری هم روایت موزه را کامل تر می نماید.

بازه 9 تا 11 صبح را برای آغاز عکاسی امتحان کنید؛ فرصت کافی برای بازدید و آنالیز نور طبیعی خواهید داشت. بااین حال، زاویه پرتوها به فصل، شرایط آسمان و محل نورگیر وابسته است و در همه روزها نتیجه یکسانی نمی دهد.

برای عکاسی با موبایل، فلاش را خاموش کنید، روشنایی تصویر را کمی پایین بیاورید تا نورگیرها سفید نشوند و برای ثبت سقف، چند قدم جای خود را تغییر دهید. هنگام استفاده از تجهیزات حرفه ای هم مقررات عکاسی موزه را رعایت کنید.

قیمت بلیط حمام گنجعلی خان کرمان، ساعت بازدید و نکات کاربردی

ساعت کاری در نیمه اول و دوم سال و برترین زمان مراجعه

ساعت بازدید حمام گنجعلی خان کرمان از 9 صبح تا 19 در نظر گرفته شده است. در بعضی روزها یا دوره های سال، خاتمه بازدید ممکن است به ساعت 18 محدود گردد؛ بنابراین بهتر است بازدید را به آخرین ساعات روز موکول نکنید.

در نیمه اول سال، صبح زود انتخاب مناسبی برای ترکیب بازدید حمام با گردش در بازار خواهد بود. در نیمه دوم سال هم مراجعه پیش از ظهر، فرصت بیشتری برای استفاده از روشنایی روز فراهم می نماید. مجموعه در بعضی روزهای سوگواری رسمی تعطیل می گردد. صبح روزهای غیرتعطیل را برای بازدید آرام تر و عکاسی انتخاب کنید.

هزینه بلیط ورودی، مدت بازدید و شرایط پله ها

قیمت بلیط حمام گنجعلی خان کرمان برای بازتماشامایندگان ایرانی 70٬000 تومان است. با تهیه بلیط می توانید فضای تاریخی حمام و بخش های موزه مردم شناسی آن را ببینید.

برای تماشا بخش های اصلی 45 دقیقه کافی خواهد بود؛ اگر عکاسی می کنید و توضیحات موزه را می خوانید، حدود یک تا یک ونیم ساعت زمان بگذارید. ورودی و مسیرهای داخلی اختلاف سطح و پله دارند؛ به همین علت، جابه جایی با ویلچر یا کالسکه در بخش هایی از بنا سخت خواهد بود.

کفش راحت بپوشید، به کاشی ها و مجسمه ها دست نزنید و هنگام عکاسی راه باریک عبور دیگران را باز نگه دارید. برای همراهی با سالمندان یا بچه ها هم زمان بیشتری کنار بگذارید تا عبور از پله ها و راهروها با آرامش انجام گردد.

بعد از حمام گنجعلی خان کجا برویم؟

گردش را با میدان، کاروانسرا، ضرابخانه و بازار مسگری ادامه دهید. قرار گرفتن این تماشای ها در یک محدوده، فرصت خوبی برای آشنایی با مرکز تاریخی کرمان فراهم می نماید؛ بدون اینکه بخش زیادی از روز را در رفت وآمد بگذرانید.

اگر خرید سوغات را هم در برنامه دارید، بازدید حمام را به آخر روز موکول نکنید؛ اول بنا را ببینید و بعد برای قدم زدن میان حجره ها و انتخاب پته، زیره یا خوراکی های کرمان وقت بگذارید. برای چنین برنامه ای، حدود دو تا سه ساعت پیشنهاد می گردد.

جمع بندی

ارزش بازدید از حمام گنجعلی خان کرمان در جزئیاتی پیدا می گردد که آسان از کنارشان می گذریم؛ پیچ یک راهرو، نور عبوری از سنگ، گرمایی که زمانی زیر کف جریان داشت و غرفه هایی که جایگاه اجتماعی مردم را نشان می دادند. حدود یک ساعت برای بنا کنار بگذارید و گردش در بازار و میدان را به ادامه همان مسیر تبدیل کنید.